Δήμητρα Αιγινίτη: Η αξία της εσωτερικής ισορροπίας
Σε μια εποχή που όλα κινούνται γρήγορα, η ψυχική ισορροπία μοιάζει συχνά με μια διαρκή αναζήτηση. Ανάμεσα στις απαιτήσεις της καθημερινότητας, την πίεση της απόδοσης και την ανάγκη να ανταποκριθούμε σε πολλαπλούς ρόλους, η ουσιαστική σύνδεση με τον εαυτό μας γίνεται ολοένα και πιο πολύτιμη.
Η Δήμητρα Αιγινίτη, Κλινική Ψυχολόγος-Ψυχοθεραπεύτρια και Κοινωνική Ανθρωπολόγος, προσεγγίζει τον άνθρωπο με γνώση, ευαισθησία και βαθιά κατανόηση των προκλήσεων της σύγχρονης ζωής. Μέσα από τη διαδρομή της στην ψυχολογία και την ψυχοθεραπεία, αναδεικνύει τη σημασία της αυτογνωσίας όχι ως έναν τελικό προορισμό, αλλά ως μια διαρκή διαδικασία εξέλιξης και προσωπικής ισορροπίας.
Στη συζήτηση που ακολουθεί μιλάμε για την ανθρώπινη ανθεκτικότητα, τη μοναξιά, τις σχέσεις, την ανάγκη για αυθεντικότητα και τον τρόπο με τον οποίο μπορούμε να καλλιεργήσουμε μια πιο ουσιαστική σχέση με τον εαυτό μας και τους άλλους.
Μια συζήτηση για όσα πραγματικά έχουν σημασία.
- Ζούμε σε μια εποχή συνεχούς συνδεσιμότητας. Γιατί, παρά ταύτα, πολλοί άνθρωποι αισθάνονται πιο μόνοι από ποτέ;
Η τεχνολογική συνδεσιμότητα δεν ταυτίζεται με την ανθρώπινη συναισθηματική εγγύτητα. Μπορούμε να επικοινωνούμε διαρκώς, αλλά να μας λείπει η ουσιαστική επαφή, η αίσθηση ότι μας βλέπουν, ότι μας ακούν και ότι μας κατανοούν πραγματικά. Η ψηφιακή συνδεσιμότητα μας επιτρέπει να ελέγχουμε την εικόνα μας (κάνουμε edit πριν στείλουμε, διαγράφουμε, επιλέγουμε τι θα δείξουμε).
Η συναισθηματική εγγύτητα, όμως, απαιτεί κάτι διαφορετικό: να εμφανιστούμε ατελείς, αυθεντικοί και εκτεθειμένοι. Το να είμαστε παρόντες είναι μια συνειδητή, βαθιά ανθρώπινη επιλογή. Όταν επικοινωνούμε διαρκώς, αλλά επιφανειακά, το συναίσθημα της μοναξιάς εντείνεται. Είναι αυτό που οι ψυχολόγοι ονομάζουμε «μοναξιά μέσα στο πλήθος».
- Ποια θεωρείς ότι είναι η μεγαλύτερη ψυχολογική πρόκληση που αντιμετωπίζει σήμερα ο σύγχρονος άνθρωπος;
Σ’ έναν κόσμο συνεχών αλλαγών, υπερπληροφόρησης και διαρκών απαιτήσεων, η μεγαλύτερη πρόκληση για τον σύγχρονο άνθρωπο είναι η διατήρηση μιας σταθερής αίσθησης ταυτότητας. Ο κοινωνιολόγος Zygmunt Bauman εισήγαγε τον όρο «ρευστή νεωτερικότητα» για να περιγράψει την εποχή μας, μια εποχή όπου τα πάντα γύρω μας μεταβάλλονται με ταχύτητα, με αποτέλεσμα ο ανθρώπινος εγκέφαλος να δυσκολεύεται να τα επεξεργαστεί. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, καλούμαστε διαρκώς να είμαστε «ευέλικτοι» και «προσαρμοστικοί».
Η ταυτότητα μας διαμορφώνεται μέσα από τους αλγόριθμους και τις τάσεις, χάνοντας την αυθεντικότητα μας. Η υπερπληροφόρηση λειτουργεί ως ένας διαρκής θόρυβος που πνίγει την εσωτερική μας φωνή. Όταν η προσοχή μας είναι μόνιμα στραμμένη προς τα έξω, κυρίως στις οθόνες, σταματάμε να ακούμε την εσωτερική μας πυξίδα. Και χωρίς αυτήν τη σταθερή βάση, μια αποτυχία ή μια περίοδος στασιμότητας ή διαρκούς έντασης, αρκεί για να μας βυθίσει σε υπαρξιακό κενό, κατάθλιψη ή burnout.
- Συχνά μιλάμε για την ανάγκη της αυτογνωσίας. Πότε πιστεύεις ότι ξεκινά πραγματικά αυτή η διαδικασία;
Η αυτογνωσία ξεκινά όταν σταματάμε να αναρωτιόμαστε μόνο τι μας συμβαίνει και αρχίζουμε να αναρωτιόμαστε γιατί μας συμβαίνει. Η αυτογνωσία δεν ξεκινά απαραίτητα σε μια περίοδο ηρεμίας. Συνήθως αρχίζει όταν κάτι μέσα μας ή γύρω μας μας αναγκάζει να αμφισβητήσουμε όσα θεωρούσαμε δεδομένα. Μια κρίση, μια απώλεια, μια απογοήτευση, μια επαναλαμβανόμενη δυσκολία στις σχέσεις ή ακόμη και ένα αίσθημα εσωτερικού κενού μπορεί να λειτουργήσει ως αφυπνιστική εμπειρία. Στην αρχή οι περισσότεροι αναρωτιόμαστε και λέμε «τι μου συμβαίνει;». Η αυτογνωσία, όμως, ξεκινά πραγματικά όταν το ερώτημα μετατοπίζεται από το «τι» στο «γιατί».
Όταν αρχίζουμε να διερευνούμε τα βαθύτερα μοτίβα μας, τις ασυνείδητες επιλογές μας, τους φόβους, τις ανάγκες και τις πεποιθήσεις που επηρεάζουν τη ζωή μας. Πρόκειται για μια διαδικασία που απαιτεί θάρρος, γιατί συχνά μας φέρνει αντιμέτωπους, όχι μόνο με τα δυνατά μας σημεία, αλλά και με τις ευαλωτότητες μας. Παράλληλα, είναι μια διαδικασία που δεν ολοκληρώνεται ποτέ. Η αυτογνωσία είναι μια διαρκής εξερεύνηση, καθώς εξελισσόμαστε. Ίσως, τελικά, η ουσία της αυτογνωσίας να μην είναι να έχουμε όλες τις απαντήσεις, αλλά να διατηρούμε τη διάθεση να κάνουμε ειλικρινείς ερωτήσεις στον εαυτό μας.
- Ποια είναι η διαφορά ανάμεσα στην αυτοπεποίθηση και στην εσωτερική ασφάλεια;
Η αυτοπεποίθηση και η εσωτερική ασφάλεια συχνά συγχέονται, όμως δεν είναι το ίδιο πράγμα. Η αυτοπεποίθηση αφορά κυρίως στην πίστη προς τις ικανότητες μας. Είναι το αίσθημα ότι μπορούμε να ανταποκριθούμε σε μια πρόκληση, να πετύχουμε έναν στόχο ή να διαχειριστούμε μια δύσκολη κατάσταση, βάσει των ικανοτήτων και δεξιοτήτων μας. Η εσωτερική ασφάλεια βρίσκεται σ’ ένα βαθύτερο επίπεδο. Έχει να κάνει με το πώς νιώθουμε για τον εαυτό μας ανεξάρτητα από τις επιτυχίες ή τις αποτυχίες μας. Είναι η αίσθηση ότι η αξία μας δεν αμφισβητείται όταν κάνουμε λάθη, όταν μας απορρίπτουν ή όταν τα πράγματα δεν εξελίσσονται, όπως θα θέλαμε.
Κάποιος μπορεί να δείχνει γεμάτος αυτοπεποίθηση επαγγελματικά ή κοινωνικά, αλλά να καταρρέει ψυχολογικά μπροστά σε μια αποτυχία ή μια κριτική. Αντίθετα, ένας άνθρωπος με εσωτερική ασφάλεια δεν χρειάζεται να αποδεικνύει διαρκώς την αξία του. Έχει πλήρη συνείδηση της αυταξίας του. Μπορεί να αναγνωρίζει τις αδυναμίες του, να δέχεται τα λάθη του και να συνεχίζει να προχωρά, χωρίς να χάνει την αίσθηση του εαυτού του. Θα έλεγα, λοιπόν, ότι η αυτοπεποίθηση βασίζεται, κυρίως, στο «τι μπορώ να κάνω», ενώ η εσωτερική ασφάλεια στο «ποιος είμαι».
- Πολλοί άνθρωποι δυσκολεύονται να θέσουν όρια στις σχέσεις τους. Τι κρύβεται συνήθως πίσω από αυτή τη δυσκολία;
Η δυσκολία να θέσουμε όρια δεν πηγάζει από άγνοια των αναγκών μας, αλλά από τον φόβο της απόρριψης, της σύγκρουσης ή της απώλειας της αποδοχής. Πολλοί από εμάς μεγαλώσαμε με το μήνυμα ότι για να είμαστε αγαπητοί πρέπει να είμαστε «καλοί», να μην δυσαρεστούμε και να συμβιβαζόμαστε. Έτσι, γινόμαστε people pleasers, λέμε «ναι» ενώ θέλουμε να πούμε «όχι», φοβούμενοι είτε μήπως ματαιωθούμε, είτε μήπως φανούμε εγωιστές.
Ωστόσο, τα όρια είναι μια πράξη αυτοσεβασμού, είναι ο τρόπος για να προστατεύσουμε τον ψυχικό μας χώρο. Οι σχέσεις που βασίζονται στην αυτοθυσία, οδηγούν αναπόφευκτα σε θυμό και εξάντληση. Αντίθετα, οι υγιείς σχέσεις δεν απειλούνται από τα όρια, αλλά ενισχύονται. Η ειλικρινής έκφραση των αναγκών μας είναι αυτή που τις κάνει αυθεντικές, ισότιμες και ουσιαστικές με βάθος.
- Στην εποχή της εικόνας και της συνεχούς σύγκρισης, πώς μπορεί κάποιος να διατηρήσει μια υγιή σχέση με τον εαυτό του;
Σε μια εποχή όπου κυριαρχεί η εικόνα, συγκρίνουμε συχνά την καθημερινότητά μας με τις επιμελημένες, «τέλειες» ζωές των άλλων στα social media. Αυτή η σύγκριση οδηγεί σε μια αναμέτρηση προσωπικών αμφιβολιών έναντι των highlights των άλλων. Η αυθεντική ψυχική ισορροπία δεν χτίζεται με την εξωτερική επιβεβαίωση, η οποία είναι πάντα εύθραυστη, αλλά με την αυτοαποδοχή.
Η προσωπική μας αξία, η λεγόμενη αυταξία, δεν κρίνεται από το πώς φαινόμαστε, αλλά από το πώς νιώθουμε, ποιες αξίες υπηρετούμε και ποιες σχέσεις χτίζουμε. Όταν η ταυτότητά μας βασίζεται στην εικόνα, εγκλωβιζόμαστε στο άγχος της σύγκρισης και της έγκρισης. Όταν, όμως, η ταυτότητα μας βασίζεται στην αυθεντικότητα και την αποδοχή των ευάλωτων πλευρών μας, κερδίζουμε την ελευθερία να είμαστε ο εαυτός μας και ταυτόχρονα να συνδεόμαστε αληθινά και με τους άλλους.
- Υπάρχει κάποια συνήθεια ή στάση ζωής που θεωρείς ότι συμβάλλει ουσιαστικά στην ψυχική ανθεκτικότητα;
Αν έπρεπε να ξεχωρίσω μία στάση ζωής που συνδέεται ουσιαστικά με την ψυχική ανθεκτικότητα, αυτή θα ήταν η αποδοχή ότι οι δυσκολίες είναι αναπόσπαστο μέρος της ανθρώπινης εμπειρίας. Συχνά μεγαλώνουμε με την προσδοκία ότι η ευτυχία σημαίνει απουσία προβλημάτων. Όταν, όμως, έρχονται οι δυσκολίες, πολλοί άνθρωποι νιώθουν ότι κάτι δεν πάει καλά με τους ίδιους ή με τη ζωή τους. Η ψυχική ανθεκτικότητα δεν σημαίνει να είμαστε συνεχώς δυνατοί, ψύχραιμοι ή ανεπηρέαστοι. Δεν σημαίνει να μη λυγίζουμε. Σημαίνει να μπορούμε να ανακάμπτουμε μετά από μια απώλεια, ένα διαζύγιο, μια κρίση ή μια απογοήτευση και να συνεχίζουμε να προχωράμε, χωρίς να χάνουμε την επαφή με τον εαυτό μας. Οι άνθρωποι που αναπτύσσουν ανθεκτικότητα δεν είναι εκείνοι που δεν πονάνε. Αντιθέτως. Είναι εκείνοι που επιτρέπουν στον εαυτό τους να βιώσει τον πόνο, αλλά χωρίς να ταυτίζονται ολοκληρωτικά μαζί του. Αναγνωρίζουν τις δυσκολίες, ζητούν βοήθεια όταν τη χρειάζονται, αξιοποιούν τις διαπροσωπικές σχέσεις τους και διατηρούν την πεποίθηση ότι οι δύσκολες περίοδοι είναι προσωρινές. Παράλληλα, η ψυχική ανθεκτικότητα καλλιεργείται μέσα από μικρές καθημερινές πρακτικές: τη φροντίδα του εαυτού, τη διατήρηση ουσιαστικών σχέσεων, την ευελιξία στη σκέψη και την ικανότητα να βρίσκουμε νόημα, ακόμη και μέσα στις αντιξοότητες. Ίσως, τελικά, η ψυχική ανθεκτικότητα να μην είναι η τέχνη του να μην πέφτεις, αλλά η ικανότητα να σηκώνεσαι κάθε φορά λίγο πιο σοφός, λίγο πιο συνειδητοποιημένος , λίγο πιο κοντά στον εαυτό σου.
- Πώς μπορούμε να αναγνωρίσουμε ότι μια περίοδος άγχους ή πίεσης χρειάζεται περισσότερη προσοχή και φροντίδα από εμάς;
Το άγχος είναι μια φυσιολογική, προστατευτική αντίδραση. Το πρόβλημα ξεκινά όταν παύει να είναι παροδικό και μετατρέπεται σε μόνιμη εσωτερική συνθήκη «alert», ξεπερνώντας τα όρια της προσαρμοστικότητας μας. Συχνά το σώμα είναι εκείνο που μιλά πρώτο. Διαταραχές στον ύπνο, επίμονη κόπωση, πονοκέφαλοι, πόνοι στην πλάτη, μυϊκή ένταση, ευερεθιστότητα ή δυσκολία στη συγκέντρωση μπορεί να αποτελούν ενδείξεις ότι οι ψυχικοί μας πόροι αρχίζουν να εξαντλούνται.
Παράλληλα, μπορεί να παρατηρήσουμε αλλαγές στη διάθεσή μας, μεγαλύτερη ανυπομονησία, απομάκρυνση από τους ανθρώπους που αγαπάμε ή μειωμένη ευχαρίστηση από δραστηριότητες που παλαιότερα μας ικανοποιούσαν. Όταν το άγχος σαμποτάρει τη διάθεση, την εργασία, τις σχέσεις και τη λειτουργικότητά μας, δεν πρόκειται για μια περαστική φάση. Είναι ένα σαφές μήνυμα ότι χρειάζεται να κάνουμε μια παύση, να το ακούσουμε και να φροντίσουμε τον εαυτό μας.
- Τι σημαίνει για εσένα η λέξη «ισορροπία» και πόσο εφικτό είναι να την κατακτήσουμε στη σύγχρονη καθημερινότητα;
Για μένα, η ισορροπία είναι μια διαρκής, δυναμική διαδικασία. Σημαίνει να ανταποκρίνομαι στις προκλήσεις της ζωής, χωρίς να χάνω την επαφή με τον εαυτό μου, τις ανάγκες και τις αξίες μου. Η ισορροπία είναι μια συνεχής διαδικασία επανασύνδεσης. Στη σύγχρονη καθημερινότητα, έχει σημασία να αναγνωρίζουμε πότε πρέπει να επιβραδύνουμε, πότε να θέτουμε όρια και πότε να ελισσόμαστε ανάμεσα στη δουλειά, τις διαπροσωπικές σχέσεις και την αυτό-φροντίδα. Σίγουρα, θα υπάρξουν περίοδοι που η εργασία ή η οικογένεια θα απαιτήσουν περισσότερο χώρο και ενέργεια. Το ζήτημα, όμως, δεν είναι πότε χάνουμε το κέντρο μας, αλλά στο πόσο γρήγορα το ξαναβρίσκουμε.
- Αν μπορούσες να αφήσεις ένα μήνυμα στους αναγνώστες του MenStatus για μια πιο ουσιαστική ζωή, ποιο θα ήταν αυτό;
Συχνά αναλωνόμαστε στην επαγγελματική επιτυχία, την εικόνα και τις προσδοκίες, ξεχνώντας ότι η ποιότητα της ζωής μας κρίνεται από κάτι πολύ πιο βαθύ: τη σχέση με τον εαυτό μας και τους ανθρώπους που αγαπάμε. Μια ουσιαστική ζωή δεν μετριέται με τίτλους και επιτεύγματα. Μετριέται από το πόσο αυθεντικοί τολμάμε να είμαστε, και από τις σχέσεις εμπιστοσύνης που χτίζουμε. Σε έναν κόσμο που απαιτεί να είμαστε συνεχώς παραγωγικοί και δυνατοί, η ψυχική ευημερία δεν κρύβεται στην «τελειότητα». Γιατί στο τέλος της ημέρας, αυτό που μένει είναι το πώς αγαπήσαμε, το πώς αγαπηθήκαμε και πόσο αληθινά ζήσαμε.
Δήμητρα Αιγινίτη
Κλινική Ψυχολόγος-Ψυχοθεραπεύτρια
& Κοινωνική Ανθρωπολόγος
www.aiginiti.gr
photo credits: Maria Vekri
Η ουσιαστική συζήτηση δεν δίνει πάντα έτοιμες απαντήσεις. Συχνά μας βοηθά να κάνουμε καλύτερες ερωτήσεις στον εαυτό μας.
Ευχαριστούμε θερμά τη Δήμητρα Αιγινίτη για τη σκέψη, την ειλικρίνεια και τη ζεστασιά αυτής της συζήτησης. Ελπίζουμε οι προβληματισμοί της να αποτελέσουν μια αφορμή για προσωπική σκέψη και ουσιαστικό διάλογο.
T.P.