Θοδωρής Κουτσογιαννόπουλος: Όσα μένουν όταν τελειώνει η ταινία

Ο κινηματογράφος έχει τη μοναδική ικανότητα να αποτυπώνει κάθε εποχή μέσα από ιστορίες, πρόσωπα και συναισθήματα. Πίσω όμως από κάθε σπουδαία ταινία υπάρχει πάντα και η ματιά εκείνων που την παρατηρούν, την αναλύουν και τη φέρνουν πιο κοντά στο κοινό.

Για περισσότερες από τρεις δεκαετίες, ο Θοδωρής Κουτσογιαννόπουλος παρακολουθεί τον κινηματογράφο όχι μόνο ως κριτικός, αλλά ως άνθρωπος που αγαπά βαθιά την έβδομη τέχνη. Μέσα από τη διαδρομή του έχει συνομιλήσει με σπουδαίους δημιουργούς, έχει βρεθεί στα σημαντικότερα κινηματογραφικά φεστιβάλ και έχει αποκτήσει μια ματιά που συνδυάζει γνώση, εμπειρία και ουσιαστικό σεβασμό απέναντι στο σινεμά.

Στο MenStatus θελήσαμε να αφήσουμε για λίγο στην άκρη τις πρεμιέρες και τις κινηματογραφικές ειδήσεις και να συζητήσουμε με τον άνθρωπο πίσω από τον κριτικό. Να μιλήσουμε για τη δύναμη των ιστοριών, για την αισθητική, για τον πολιτισμό, αλλά και για τον τρόπο με τον οποίο ο κινηματογράφος μπορεί να επηρεάσει τον τρόπο που βλέπουμε τον κόσμο.

Ακολουθεί μια συζήτηση γύρω από το σινεμά, τις εμπειρίες μιας ολόκληρης διαδρομής και όσα εξακολουθούν να κάνουν μια καλή ιστορία πραγματικά διαχρονική.

Έπειτα από τόσα χρόνια ενασχόλησης με τον κινηματογράφο, τι είναι αυτό που εξακολουθεί να σας συγκινεί όταν σβήνουν τα φώτα της αίθουσας;

Λένε πως η άρτια αφήγηση μιας καλής ιστορίας είναι το ζητούμενο. Ναι, αλλά όχι μόνο αυτό. Ενώ πολλές ταινίες είναι μια χαρά, η συγκίνηση δεν έρχεται εύκολα, ειδικά μετά από τόσα χρόνια τριβής και εξοικείωσης με το περίφημο “τόξο” ενός στόρι συνήθως δομημένου σε τρεις πράξεις. Μερικές φορές ωστόσο, γίνεται διακριτή η απόπειρα για κάτι άλλο, πιο υψηλό, πιο οραματικό, σαν το αόρατο φως ανάμεσα στις εικόνες, κάτι ανάλογο με το νόημα ανάμεσα στις γραμμές, στην λογοτεχνία. Ο υπαινιγμός είναι το δώρο που με κρατάει σε εγρήγορση. Για να μην γυρίσουμε πολύ πίσω, το Μια Μάχη μετά την Άλλη ήταν ένα κινηματογραφικό θαύμα, που από την αρχή μέχρι το αξέχαστο φινάλε. Όσα παρακολουθούσαμε, είναι λίγα σε σύγκριση με αυτά που ξεπηδούσαν συνεχώς από τις σκηνές. Ακόμη και το Sinners, που δεν με κέρδισε, έχει την σεκάνς με τον χορό και τη μουσική που διατρέχει τον χρόνο, που μου έκοψε την ανάσα- σχεδόν χειροκρότησα. Αντίστοιχα, ο ζόφος της Ζώνης Ενδιαφέροντος ξεπερνά κατά πολύ οποιαδήποτε horror έχει κατατεθεί την τελευταία δεκαετία.

Πιστεύετε ότι μια καλή ταινία μπορεί πραγματικά να αλλάξει τον τρόπο που βλέπουμε τη ζωή ή απλώς να μας κάνει να τη σκεφτούμε διαφορετικά;

Το κέρδος μιας ταινίας που μας αγγίζει επιμηκύνεται πολύ μετά το τέλος της προβολής της. Ισχύουν και τα δυο. Ο προβληματισμός που μπορεί να μας προσφέρει δεν είναι απαραίτητα ένα βαρύ αίσθημα- και απορώ πως πολλοί θεατές εξακολουθούν να αποφεύγουν τα δράματα, μήπως και τους συμβεί κάτι αμετάκλητα καταθλιπτικό! Κανείς δεν είναι σε θέση να προβλέψει τι επίπτωση έχει μια ταινία στην εύπλαστη ψυχή, ιδίως ενός νεαρού θεατή. Και δεν μιλάω για την πρόχειρη θεώρηση του μιμητισμού- πως δήθεν ο Χάρυ Πότερ θα παρακινήσει τα παιδιά να γίνουν μάγοι, ή ο Σούπερμαν θα εμπνεύσει κάποιον να πηδήξει από το παράθυρο. Το σινεμά ανοίγει ένα “πολυσύμπαν” από ιδέες, γνώσεις, μουσική, συναίσθημα.

Υπάρχει κάποια ταινία που σας επηρέασε προσωπικά και εξακολουθεί να σας συνοδεύει μέχρι σήμερα;

Δεν έχω ξεπεράσει το 2001, η Οδύσσεια του Διαστήματος, ίσως γιατί η εμπειρία μου έχει αφήσει μεταφυσική αίσθηση: ελάχιστος διάλογος, υπαρξιακή ανησυχία αν και συναρπαστικό μοντάζ που δένει τα γιγαντιαία άλματα, μυστικισμός και μυστήριο, τρόμος και ελπίδα. Το είδα μικρός, σε τεράστια οθόνη, και δεν έχει πάψει να με απασχολεί έκτοτε.

Πώς έχει αλλάξει ο κινηματογράφος από τότε που ξεκινήσατε μέχρι σήμερα και ποια αλλαγή θεωρείτε τη σημαντικότερη;

Έχει αλλάξει βασικά ο τρόπος θέασης, έχει κατατμηθεί, και πολλαπλασιαστεί. Παλιότερα υπήρχε εντονότερος διαχωρισμός ανάμεσα στο σινεμά του δημιουργού και τα οχήματα των σταρ. Το σινεμά εξακολουθεί να ανήκει κυρίως στον σκηνοθέτη, και είναι τουλάχιστον ειρωνικό που πλέον, με την προσθήκη πολύ ενδιαφέρουσας τηλεοπτικής μυθοπλασίας, πολλοί περισσότεροι, νεότεροι θεατές, πηγαίνουν στην αίθουσα γιατί τους προσελκύει ο δημιουργός και η ταινία, κι όχι επειδή παίζει ο Σαλαμέ ή η Ζεντέγια.

Ζούμε σε μια εποχή όπου όλα καταναλώνονται πολύ γρήγορα. Πιστεύετε ότι υπάρχει ακόμη χώρος για ταινίες που απαιτούν χρόνο, σκέψη και υπομονή από τον θεατή;

Όλο και λιγότερο. Το σινεμά δεν μονοπωλεί το ενδιαφέρον και τη ζήτηση, αλλά λειτουργεί ανά περίπτωση και συνήλθε από το εμπάργκο στο lockdown, που παραλίγο να του στοιχίσει τη ζωή! Μετά από το 2019, που είχαμε το Joker, την Ευτυχία, το 1917 και τα Παράσιτα στο επίκεντρο, στη σεζόν που διανύουμε ο Καποδίστριας πλησιάζει το ένα εκατομμύριο εισιτήρια, το Hamnet συγκίνησε με τη θυσία ενός μικρού παιδιού, η Εμμονή και συγκέντρωσαν περίπου 300 χιλιάδες θεατές στο αναπάντεχο date movie της χρονιάς και βέβαια η Οδύσσεια, τρεις ώρες διάρκειας και σκηνοθετημένη από έναν άνθρωπο-φαινόμενο, δημιουργεί το water cooler effect που έλειπε τόσον καιρό. Ανάσταση!

Ως κριτικός, προσπαθείτε να αφήνετε στην άκρη το προσωπικό σας γούστο ή θεωρείτε ότι αυτό είναι αναπόφευκτο μέρος της κρίσης;

Δε γίνεται να απουσιάζω από την γνώμη μου. Ο καθένας έχει μια κοσμοθεωρία, και μέσα από ένα άλλο μέσον, που είναι το σινεμά στην περίπτωση αυτή, βγάζει τον εαυτό του και τις πεποιθήσεις του, πολύ πιο αυθεντικά νομίζω, από οτι σε μια συνέντευξη επί προσωπικού. Από εκεί και πέρα, έχω αδυναμία στην επιστημονική φαντασία, αλλά βρίσκω και εκεί πολλά περιττά φιλμ που απλώς ανακυκλώνουν μοτίβα χιλιοειπωμένα, και εκτιμώ την κωμωδία, γιατί κατανοώ πόσο δύσκολο είναι να πλησιάσεις σοβαρά θέματα με ελαφρό άγγιγμα. Μπορεί να μην αγαπώ τα γουέστερν, για παράδειγμα, αλλά στους Ασυγχώρητους παραδόθηκα αμαχητί. Ενίοτε το προσωπικό γούστο επηρεάζει, αλλά με εξαίρεση κριτικές που πρέπει να παραδώσω αμέσως μετά από προβολή σε Φεστιβάλ, και δεν έχω προλάβει να σκεφτώ διεξοδικά, προσπαθώ να αναλύω μια γενική αίσθηση, να συνθέτω και να υπερθεματίζω πάνω σε μοτίβο άποψης.

Έχετε συναντήσει πολλούς σημαντικούς ανθρώπους του κινηματογράφου. Υπάρχει κάποια συνάντηση που σας άφησε κάτι περισσότερο από μια καλή συνέντευξη;

Πολλές. Πολύ πρόσφατα, συνάντησα ξανά τον Κρίστοφερ Νόλαν για την Οδύσσεια μερικά χρόνια μετά την Δουνκέρκη, και επιβεβαίωσε πόσο ευγενικός, απλός και διαβασμένος είναι. Ευχάριστοι είναι οι περισσότεροι, δεν έχουν κανέναν λόγο να μην είναι ευγνώμονες και να μην αισθάνονται προνομιούχοι, για τους προφανείς λόγους- κυρίως γιατί κάνουν αυτό που αγαπούν και έχουν επίγνωση του ελάχιστου ποσοστού των εργαζομένων στον κλάδο τους. Χαρισματική ωστόσο ήταν η Όπρα Γουίνφρι. Της είχα κάνει συνέντευξη για το Beloved του Τζόναθαν Ντέμι, μεταφορά μυθιστορήματος της Τόνι Μόρισον, που ήταν επιστήθια φίλη της, και ήταν παρούσα στον χώρο. Σε έκανε να πιστεύεις πως γνωρίζεστε από παλιά. Αβίαστα. Τρομερή ενσυναίσθηση. Καλλιεργημένη ή έμφυτη; Δεν έχει και τόση σημασία…

Ποια στοιχεία θεωρείτε ότι κάνουν μια ιστορία διαχρονική, ανεξάρτητα από την εποχή ή τη χώρα στην οποία δημιουργήθηκε;

Το προσωπικό όραμα του δημιουργού και το ρίσκο που παίρνει. Η κινηματογραφική γλώσσα που χρησιμοποιεί. Η πρωτοτυπία του. Δεν είναι όλες οι διαχρονικές ταινίες υψιπετείς και ποιητικές. Τα Σαγόνια του Καρχαρία, για παράδειγμα, ήταν το στοίχημα του Σπίλμπεργκ να κάνει μια μικρή ταινία χαρακτήρων με τα μεγάλα εργαλεία που του παρείχε ένα στούντιο και “κακό” έναν τεράστιο υδάτινο κυνηγό, να αποτίσει φόρο τιμής στον Χίτσκοκ και να υπερβεί απίστευτα εμπόδια στο γύρισμα.

Πέρα από τον κινηματογράφο, τι είναι αυτό που σας εμπνέει περισσότερο στην καθημερινότητά σας;

Η μουσική, χωρίς αμφιβολία. Και η ανάγκη για επιβίωση, η ίδια η δουλειά, ως διάθεση και state of mind- ποτέ δεν υποτιμώ το κίνητρο για κάτι καινούριο και ενδιαφέρον.

Η συζήτηση με τον Θοδωρή Κουτσογιαννόπουλο θα μπορούσε εύκολα να συνεχιστεί. Για ταινίες, δημιουργούς, μουσική και όλα όσα μπορεί να γεννήσει μια ιστορία όταν τα φώτα της αίθουσας σβήσουν.

Ίσως αυτό να είναι και το πιο ενδιαφέρον στοιχείο του κινηματογράφου. Ότι, ακόμη και ύστερα από τόσες ταινίες και τόσα χρόνια, υπάρχει πάντα κάτι καινούριο που μπορεί να σε αιφνιδιάσει.

Θ. Π.